Feliks Kanic, poznati putopisac i istraživač, ostavio nam je dragocena svedočanstva o Sokobanji i njenoj okolini iz 19. veka. Njegovi zapisi, prožeti detaljnim opisima prirode, istorijskih događaja i života lokalnog stanovništva, pružaju jedinstven uvid u banju kakva je nekada bila. Kroz Kanicove reči, možemo da oživimo sliku Sokobanje kao mesta izuzetne prirodne lepote i bogate prošlosti.
Dolazak u Sokobanju i prvi utisci
Kanicovo putovanje do Sokobanje započelo je dolaskom u “Sokolovu banju“, gde ga je primio lekar Klinkovski. Njegov vodič, posvećen banji, pričao mu je o njenoj lekovitosti, koja se, prema predanju, prvi put pokazala kada je srpski vojvoda, možda gospodar Soko-grada, slučajno pao s konja u blizini banje. Povređenu ruku je oprao toplom vodom, okupao se i brzo ozdravio, nakon čega je naredio da se nad izvorom podigne kuća. Sokobanja je rasla i napredovala, posebno za vreme Turaka, koji su se rado kupali u njenim vodama. Međutim, nakon što su Turci obesili jednog vladiku, sve je krenulo nizbrdo. Narodna predanja govore o tome kako su carske trupe 1690. godine otele Sokobanju od Turaka i opljačkale je. Grof Šmetaj je 1737. godine opisao banju nakon što su je zauzeli Festetičevi husari, ističući je kao divno mesto sa tvrdim gradom antičkog porekla i izvorima čija se lekovitost čuda priča. Kanic je primetio da su izvori zidani mermerom i održavani veoma čisto, te da su Turci dolazili iz svih krajeva, čak i iz Azije. Zanimljivo je da je jedan obrazovani nemački oficir, učesnik pohoda carske vojske 1737, opisao banju u svojim „Mémoires secrets“ i predlagao da se njemu poveri titula vladara treće kneževine Srbije, što zvuči gotovo neverovatno.
Istorijske borbe i razvoj banje
Sokobanja je bila poprište mnogih sukoba. Tokom srpskih ustaničkih borbi, Veljko je 1808. godine oteo Sokobanju od Turaka, ali su je oni ponovo osvojili nakon pobede nad Srbima na Čegru. Ruski pomoćni korpus je 1810. godine, pod komandom grofa Orurpka, prešao Dunav i krenuo uz Timok prema Deligradu. Predvodnica, sastavljena od ruskih konjanika i kozaka, razbila je tursku konjicu kod Sokobanje i zauzela šančeve. Od 400 branilaca, samo 90 je preživelo. Godine 1813. Sokobanja je ponovo pripala Turcima i ostala u njihovim rukama do 1833. godine, kada je proširena južna granica Kneževine. Iako je tu bilo sedište suda za novi aleksinački okrug, Miloš ga je 1835. premestio u Aleksinac. Iz ruševina podignuta, Sokobanja je obeštećena jednom crkvom, što je omogućilo njen dalji razvoj otvaranjem banje, koja je, iako bez ikakvog komfora, stalno napredovala.
Kanic je tokom svoje prve posete 1860. godine utvrdio da Sokobanja leži 2,7 geografskih milja istočnije i 0,5 milja južnije nego što je ubeleženo na Kipertovoj karti, što je 1872. potvrđeno austrijskim merenjima. On pominje da su topli izvori bili poznati Rimljanima, ali za to nije bilo dokaza. Veruje se da je prilikom obnavljanja velikog bazena naišlo na stare temelje, što je dovelo do verovanja da banja potiče od „Latina“. Kanic je pronašao fragmente antičkih opeka i utvrdio 1864. godine da je znatan deo zidova oko velikog bazena rimski, sa kanalom koji je verovatno služio za kanalizaciju. Manja kupatila pored velikog bazena su turska, a njihov kupolasti krov, obnovljen pre tridesetak godina, srpski. Ovaj građevinski spomenik bi bio još interesantniji da Rimljani nisu razorili manje razmažene narode koji su došli posle njih.
Lekovita voda i prirodne lepote
Lekovitu vodu Sokobanje baron Herder poredi sa vodama Pfefersa u Švajcarskoj i Gastajna, kao i drugim rimskim termama u Štajerskoj. Voda izvire ispod krečnjačke stene, oslobađajući gas, na dubini od 3 metra pod zemljom. Izvor daje 25 kubnih metara bistre, bezbojne vode bez mirisa, sa ukusom krečnjaka i temperaturom od 46,5 °C, koja se razblažuje hladnom vodom na 35 °C. Voda iz ovog bazena teče u susedni maši, namenjen isključivo ženama. Drugi izvor, Bašica, nalazi se kilometar jugoistočno od glavnog izvora, sa temperaturom od 37 °C, dajući oko pet kubnih metara vode u minuti. Narodi pripisuju ovom izvoru posebnu lekovitost i smatraju ga svetim, hodočasteći ga i bacajući bakarne novčiće u vodu, verujući u sigurno ozdravljenje. Treći izvor, Đerđelez, koji su Turci ranije mnogo posećivali, nalazi se na zaravni planine Ozren, a blizu varoši je još jedan hladan izvor, u kome se kupaju ljudi oboleli od malarije.
Kanic opisuje Sokobanju kao veoma živo mesto tokom njegove prve posete 1860. godine. Nekoliko dana pre njega, knez Miloš je stigao u banju tražeći lek za svoju bolest. Kanic primećuje da je Miloš postupao isključivo po sopstvenom nahođenju, često pozivajući čuvene kapacitete bečke medicinske škole, ali ih je slušao malo. Miloš je bio vrlo razdražljiv i ćudljiv, a njegovo zdravstveno stanje se pogoršalo zbog nepovoljnih vesti iz Carigrada. Kanic pominje da je Miloš, kao i knez Aleksandar, izbegavao boravak u Beogradu i Sokobanji, preferirajući manje formalna mesta. Opisuje i kneževu šaroliku kostimiranu konjušičku telesnu gardu koja je privlačila pažnju uglednih ličnosti. Ispred banjske zgrade šetao se „otmeni svet“, a žene u bogatoj nošnji, okružene mladim oficirima, zabavljale su se „chronique scandaleuse“. Seljaci, vojnici i služinčad su se skupljali oko izlivnog kanala iz kupatila, perući noge, decu i prljavo rublje.
Napredak i modernizacija
U poslednjih desetak godina pre Kanicove posete 1897. godine, započelo se sa većim zalaganjem na podizanju Sokobanje. Godine 1888. započeta je regulacija prema planu građevinskog inženjera Romana Balajinskog. Izgrađeno je trideset lepih kuća, koje se mogu nazvati vilama, a okružuju kupolnu crkvu, koju je 1889. godine, uz rusku pomoć, sagradio u svom rodnom mestu i posvetio Hristovom vaznesenju 1892. godine. Pored toga, izdvojeno je 40.000 dinara za izgradnju impozantne školske zgrade. Uređen je i lep park od 400 m² sa malim ribnjakom. Ulice su dobile nazive, kuće brojeve, glavni izvor je ponovo ozidan i postavljene keramičke kade. Uređena je i 1300 metara duga šetna staza preko Tetomirovog grada i vodopada Ripalske, nazvana Romanski put. Druge prijatne šetne staze vode ka Mominom kamenu, južnoj klisuri do hladnog izvora Lepterije, i do dva bresta pred kućom Borba Milutinovića, gde se Hajduk Veljko molio Bogu za pobedu. Udruženje za ulepšavanje banje, osnovano 1895. godine, steklo je velike zasluge, a lekari Lojić i Popović su mnogo doprineli iskorišćavanju hladnih izvora i malog jezerčeta za hidropatske kure i primenu elektroterapije. Kanic je 1897. godine zatekao Sokobanju sa 2340 duša i 470 kuća, sa mnogim uglednim ličnostima iz Beograda među posetiocima. Upoređujući fotografije iz 1897. i 1860. godine, Kanic primećuje značajnu promenu u društvenoj fizionomiji banje.
Soko-grad i okolina
Soko-grad, po kojem je Aleksinačka Banja dobila ime, je vrlo romantičan. Strma staza vodi uzbrdo ka tri dela tvrđave, od kojih najviši stoji na potpuno izolovanoj steni. Kanic je u brižljivo građenim svodovima pronašao antičke opeke i druge tehničke materijale, zaključujući da je to bio rimski kastel za zaštitu terma i dela puta koji je vodio dalje na istok. Ovu tvrđavu, koju Srbi zovu Soko, Kanic poredi sa Sokolnicom, pominjanom u opisu života despota Stefana Lazarevića. Tvrđava je jedan od najlepših primera srednjovekovnog srpskog građevinarstva, prilično očuvan. Sa podnožja najviše kule otvara se izuzetno lep pogled na Banjicu, koja vijuga duboko u dolini, i preko stenovitih zubaca na drugoj strani na Sokobanjsku visoravan.
Kanic je tokom arheološki interesantnog izleta na Rtanj uživao u lepoti predela. Sreski kapetan je organizovao pripreme za izlet na Rtanj, a Kanicova pratnja je čekala u 4 ujutru. Njegova supruga je napunila bisage hranom i vinom, a sa sobom su poneli kompas, barometar, dogled i mape. Krenuli su prema Šarbanovcu u podnožju Rtnja, gde su stigli za sat vremena. Tamo su prvi put ušli u bugarsku kuću, a stanovnici i uređenje domaćinstva su ga zainteresovali, jer je to selo bilo najseverniji istureni punkt bugarskog naroda. Dvanaestog oktobra 1877. godine, kod Šarbanovca je pao prvi naučno utvrđen meteorit u Srbiji, a oko dva časa po podne čule su se tri jake detonacije, praćene slabijim pucnjevima. Ljudi su verovali da je došla propast sveta, a preplašene životinje su bežale na sve strane. Najteži kamen od 38 kg iskopan je 6 km severno od Sokobanje, drugi od 16,3 kg zapadno i treći od 9,8 kg 3 km istočno od Šarbanovca.
Pejzaži i impresije
Kanic opisuje putovanje preko blago zatalasanog terasastog podnožja piramide u dolini Moravice kao utisak jezive pustinje. Susreli su se sa čoporom pasa sličnih vukovima, čiji je lavež pojačao njihovu divljačnost. Nakon jednočasovnog jahanja, stigli su do istočnog podnožja brda. Penjanje je bilo otežano zbog gustog žbunja i gromada krečnjaka, ali je to bio najkraći put do vrha. Na vrhu Šiljka, visokog oko 1566 metara, Kanic je bio oduševljen panoramom. Uz pomoć geografske nomenklature, mogao je da naznači periferiju, ali ne i divne detalje čija mu je harmonija ispunjavala dušu. Posebno ga je privlačio moćni masiv na jugoistoku, koji je prepoznao kao Balkan. Na jugu su se širili planinski venci klasične tračko-makedonske oblasti, sa likovima Filipa i Aleksandra. Na istoku se ukazivao Ister i prostrana ravnica koja se sada zove Rumunija, nastanjena potomcima legionara. Kanic je primetio i tvrđavu koja je svetlucala na suncu, gde se princ Eugen okitio lovorom, prepoznajući istorijski čuvene dunavske tvrđave. Opisuje i divnu smrekovu šumu, jedinu u celoj Srbiji, koja se proteže između jela i borova ka vrhu, sa bogatom rtanjskom florom.
Kanicovo putovanje kroz Sokobanju i njenu okolinu pruža nam živopisan uvid u bogatu istoriju, prirodne lepote i kulturno nasleđe ovog kraja. Njegovi detaljni opisi služe kao most između prošlosti i sadašnjosti, omogućavajući nam da cenimo trajne vrednosti Sokobanje.
