Sokobanja kroz istoriju

Sokobanja kroz istoriju

You are currently viewing Sokobanja kroz istoriju
Neolit, mlađe kameno doba, je period u praistoriji koji se smatra dobom kada su prvobitni ljudi ovladali veÅ”tinama obrade kamena i od njega počeli da prave oruđe i oružje Å”to im je omogućilo da napuste nomadski način života i osnuju prve stalne naseobine.Ā  Ostaci najstarijeg ljudskog naselja u Sokobanji potiču iz perioda neolita i otkriveni su na nalaziÅ”tu Trebič.

Na području Sokobanje pronađeni su materijalni ostaci, dokazi koji svedoče o tome da su sa prvom pojavom stalnih mesta prebivaliÅ”ta, ljudi naselili ovaj prostor. Ipak to nisu bili prvi ljudi koji su živeli ili makar posećivali na ovu teritoriju, imamo joÅ” starije tragove na lokalitetu koji se danas zove Pećurski kamen.Ā  ArheoloÅ”kim iskopavanjima je otkriveno da postoje materijalni ostaci na dubini od 4 metra koje je koristio neandertalac poput kamenih noževa kao i ostaci nekadaÅ”njih ognjiÅ”ta. Neandertalac je bio dominantna grupa pračoveka koja je naseljavala Evropu i Malu Aziju u periodu paleolita ali je ipak tokom evolucije izumrla. Oni su bili izuzetni lovci koji su koristilo noževe, sekire i kremena koplja. Ostaci koji su pronađeni nam govore o njihovom postojanju joÅ” 50 milenijume pre nove ere i ujedno su najstarija svedočanstva o postojanju ljudi na ovim prostorima.

Markova pećina je arheoloÅ”ko nalaziÅ”te u blizini Sokograda koji nam daje dokaze o tome da su ljudi ovde boravili i u periodu oko12 hiljada godina pre nove ere. Osim ostataka koji svedoče o postojanju ljudi pronađeni su i fosilni ostaci nekih praistorijskih životinja.

ArheoloÅ”ko nalaziÅ”te Popovica, na desnoj obali reke Moravice, vezano je za bronzano doba. Pronađeni su ostaaci koji govore o naselju iz tog perioda kao i tunel izgrađen u praistoriji koji predstavlja zemljanu grobnicu.

Materijalni ostaci jesu pouzdani istorijski izvori ali na žalost na osnovu njih se malo može zaključiti o načinu života tadaÅ”njih ljudi. Tek sa pojavom pisanih istorijskih izvora saznajemo mnogo viÅ”e o životu, druÅ”tvenoj hijerarhiji, verovanjima i deÅ”avanjima iz istorije. Ono Å”to ne znamo na osnovu materijalnih izvora je da li su oni i ranije koriŔćeni ali sa sigurnoŔću možemo reći da je u vreme Rimske imperije lekovitost sokobanjskih izvora sigurno bila otkrivena i koriŔćena. Rimljani su se naselili na ovom području početkom naÅ”e ere kada su pokorili Meze i osnovali novu provinciju Meziju i bili su prvi koji su ovde sagradili lečiliÅ”te.

Tok reke Moravice bio je okosnica oko koje se odvijao živ saobraćaj za vreme Rimske vlasti. Duž njene doline postojao je put koji je povezivao važne delove Gornje i Donje Mezije. Ovom trasom su se uglavnom kretali rimski vojnici koji su čak i na pohodima želeli da sačuvaju osnovne vrednosti rimskog načina života tako da su duž ovih puteva bila građena lečiliÅ”ta svugde gde je bilo lekovitih izvora.

OsvojivÅ”i neko područje Rimljani nisu usvajali navike i običaje tamoÅ”njeg stanovniÅ”tva već su Å”irili svoj uticaj i kulturu, prilagođavajući druge svom načinu života. Tako su odmah prepoznali prirodne potencijale ovog kraja u vidu lekovitih izvora i počeli da ih koriste za lečenje obolelih i ranjenih, ali i za odmor i uživanje zdravih.

Kupanje u javnim kupatilima je bilo izuzetno važno za Rimljane, predstavljalo je deo njihovog druÅ”tvenog života u toj meri da se u Rimu troÅ”ilo i do 1400 litara vode dnevno po stanovnikuā€¦KupaliÅ”ta su bila mesta za okupljanje, druženje i zabavu tako da nije čudno sto su baÅ” Rimljani bili ti koji su prvi iskoristili lekovite vode Sokobanje i izgradili prva kupatila.

Čak i sama reč ā€“ banja, potiče od rimske reči balnea ili kupaliÅ”te. U kupaliÅ”tima, koja se nisu koristila samo iz higijenskih navika, su se sprovodile terapije za oporavak kako celog tela tako i pojedinih obolelelih delova.

Od istorijskih izvora koji nam otkrivaju Ŕta se deŔavalo i kako se živelo u Sokobanji imamo materijalne dokaze, pisane istorijske izvore ali i usmeno predanje.

Iz perioda vladavine Rimljana u Sokobanji imamo grobnice koje potiču iz drugog i trećeg veka nove ere, ukrasne predmete poput dugmadi i prstena kao i predmeta izrađene od bronze koji su se koristili u kozmetičke svrhe. Važni arheoloÅ”ki lokaliteti na kojima je nađen najveći deo predmeta su Trebič i Sokograd.

Neosporiv i najočigledniji dokaz rimske vlasti na ovom prostoru su ostaci rimskog kupatila na kojima je kasnije sazidano Tursko kupatilo ā€“ Amam.

Postoji i legenda u vidu usmenog predanja o tome kako je Trebič dobio ime. Naime, ona kaže da su Rimljani viÅ”e puta pokuÅ”avali bezuspeÅ”no da zauzmu Sokograd. Kada su shvatili da neće uspeti, pokuÅ”ali su da se posluže lukavstvom, promenili su tok reke Moravice u pokuÅ”aju da poplave Sokograd. Međutim, brana je poustila i umesto da poplave Sokograd voda se izlila i poplavila njihovu naseobinu i tako je to naselje Trebić dobilo naziv.

Ā 
Sokobanja ima dugi kontuitet naseljenosti. U toku svog viÅ”evekovnog postojanja ovo naselje bilo je poznato pod imenima: Banja, Banjica, VaroÅ” – banja, Velika banja, Aleksinačka banja i Sokol banja. Za područje sokobanjske kotline karakterističan je veći broj arheoloÅ”kih lokaliteta kao i predmeta materijalne kulture, koji svedoče o burnim zbivanjima na ovom prostoru tokom istorije. Kontinuitet naseljenosti, na osnovu dosadaÅ”njih proučavanja, mada treba istaći da cela teritorija Srbije nije do danas u potpunosti arheoloÅ”ki istražena seže joÅ” u doba paleolita.
Ā 
Prvi tragovi naseljenosti na teritoriji opÅ”tine Sokobanja su iz srednjeg paleolita. Ekipa arheoloÅ”kog instituta iz Beograda, vrÅ”eći iskopavanja na lokalitetu “Pećurski kamen” je na dubini od 4m u pećinskim sedimentima pronaÅ”la tragove neandretalskog čoveka. Pokretni materijal se sastojao od kamenih noževa i tragova ognjiÅ”ta i njegova starost procenjena je kao epoha srednji musterijan, odnosno 50000 godina pre nove ere.
Ā 
Tragovi naseljenosti iz gornjeg paleolita pronađeni su na lokalitetu “Markova pećina” nedaleko od Sokograda u klisuri Moravice. Fosilni ostaci (ostaci pećinskog medveda), kao i tragovi materijalne kulture svedoče o životu čoveka na ovom prostoru u periodu poslednjeg ledenog doba, odnosno 12000 godina pre nove ere.Ā 
Ā 
U doba neolita na tlu Sokobanje postojala je ljudska naseobina, o čemu svedoče naučna istraživanja i arheoloÅ”ki nalazi na lokalitetu “Trebič”. ArheoloÅ”kom prospekcijom utvrđeno je postojanje enolitske gradine (bakarno doba) na lokalitetu “vrelska čuka”, neposredno pored izvora Moravice.
Ā 
U arheoloÅ”koj karti Srbije lokalitet Popovica, na desnoj obali reke Moravice u neposrednoj blizini Sokograda, je označen kao bronzano dobska gradina, odnosno naseobinska struktura u čijem podnožju se nalazi tunel (praistorijska grobnica sačinjena od nasipa zemlje) koja je impresivnih dimenzija. U ataru sela Å arbanovac, na na jugozapadnim padinama Rtnja, prilikom kopanja bunara, pronađena je ostava iz bronzanog doba. Ostava se nalazila u kreamičkoj posudi i sastojala se od nakita i oruđa i datirana je u pozno bronzano doba. Raznovrsni predmeti od gvožđa i bronze sa terena Vrmdže, Å arbanovca i RujiÅ”ta svedoče o životu stanovnika u poslednjim decenijamaĀ  VIII i tokom VII veka pre nove ere. Ostaci Kelta, koji su u arheoloÅ”koj literaturi zabeleženi kao nosioci mlađeg gvozdenog doba, su retki na teritoriji Sokobanje i sastoje se uglavnom od slučajnih nalaza novčića iz tog perioda.
Ā 
Tribali, najveće i najmoćnije pleme u srednjem delu Balkanskog poluostrva, Skordisci i Mezi kretali su se ovim područjem, koje krajem I veka osvajaju Rimljani. Za njihovo viÅ”evekovno gospodarenje na ovim prostorima vezuju se ostaci rimskog druma i Sokograda u čijem su temelju pronađeni ostaci rimskih zidina sa vodovodnim cevima.
Ā 
Putopisac Feliks Kanc tvrdi da je sama Sokobanja naselje rimskog porekla u kome je postojalo kupaliÅ”te – balnea, od koje reči je nastalo prvobitno ime Banja. U periodu srednjeg veka, prostor sokobanjske kotline, je predstavljao jednu veoma važnu tačku za tadaÅ”nje vladare Srbije. Krajem XII veka, srednjovekovna Srbija, u stalnoj borbi sa Vizantijom i Bugarskom, proÅ”irila se do ovih krajeva, poÅ”to je Stefan Nemanja sa svojom braćom Miroslavom i Starcimirom osvojio NiÅ”. Posle pobede kralja Milutina nad Å iÅ”manom, bugarskim gospodarom Vidina 1291. godine, dolina Timoka je pripadala srpskoj državi. Pojavom Turaka i njihovim osvajanjem Vidina 1398. godine, i stvaranjem vidinskog sandžaka, svi krajevi istočne Srbije, pa i sokobanjski, padaju pod vlast Turaka. Za vreme vladavine sultana Muse, turski vojni zapovednik Hamza, odmetnuo se od sultana i zaposeo gradove Sokolac (Sokograd) i Svrljig. KrenuvÅ”i u rat protiv Despotovine Srbije, Musa je 1412. – 1413. godine prvo povratio pobunjene krajeve. U gradu Sokolcu, prvo je zarobio odmetnika vojvodu Hamzu i poslao ga u Jedrenje gde je pogubljen. U ratovima koji su se vodili u to vreme, banjski kraj je opustoÅ”en, a njegovo stanovniÅ”tvo dobrim delom raseljen. Na banjskom području, kao i u drugim delovima zemlje koji su bili pod Turskom vlaŔću, postojali su takozvani timari. Timari su bili posedi koji su odlukama najviÅ”ih turskih vlasti dodeljivani osmanlijskim vojnim licima. Na timarima su radili seljaci – raja, koji su bili u obavezi da tiarincima, odnosno gospodarima poseda, predaju raznovrsne dažbine: lični porez, veliki deo proizvedene pÅ”enice, ječma, ovsa, razne takse itd. U popisima Vidinskog sandžaka iz XV veka pominje se viÅ”e timara, koji su se nalazili na prostoru danaÅ”nje Sokobanje, sa imenima naselja, njihovih gospodara i broja poreskih obveznika. U XVI i XVII veku banja sa tvrđavom je od izuzetnog strategijskog značaja i predstavlja važno tursko uporiÅ”te. U tom periodu Banja je bila razvijena shodno funkcijama i ulogom koju je imala, pre svega za ratne operacije koje Turci izvodili na ovim prostorima.
Ā 
Po zapisima poznatog turskog putopisca, Evlije Čelebije, Banja je 1663. godine imala 200 kuća pokrivenih drvetom, 6 džamija, 2 omanja hana, 2 turske osnovne Å”kole i medresu – versku muslimansku Å”kolu. U njoj se nalazilo javno kupatilo, koje je u to vreme bilo impozantna građevina. Kupatilo je bilo sa kupolama pokrivenim olovom. U ovakvim kupatilima lečili su se i oporavljali bolesnici iz Male Azije i Turske.
Ā 

Ā 

Sokobanja za vreme vladavine Osmanlija

Za vreme vladavine Nemanjića Sokobanja nije bila izgrađivana niti je u nju ulagano jer kao i svugde srednji vek i na naÅ”im prostorima akcenat stavljao na religiju i duhovnost a ne na lečenje i telesna uživanja. Može se reći da su u ovom periodu istorije bili potpuno zapostavljeni prirodni potencijali koje je posedovala ova banja jer su vladari svoju pažnju i sredstva usmeravali na izgradnju manastira, crkava pa i nekih objekata za lečenje ali isključivo u okviru verskih objekata. Svakako ni stalne borbe oko prestola i sukobi koji su postojali među samim potomcima Stefana Nemanje nisu omogućavali ni jednom vladaru da se opusti i posveti tada marginalizovanom značaju lekovitih izvora i rimskih kupatila.

Prodor Turaka Osmanlija na balkansko poluostrvo označio je početak joÅ” jednog teÅ”kog i tmurnog perioda za naÅ” narod. Nakon poraza na Marici 1371. godine i kosovske bitke 1389. godine vrata Balkana su im postala Å”irom otvorena. Srednjevekovna Srbija, poražena na Kosovu, razjedinjena u sukobima feudalnih gospodara, lagano je potpadala pod tursku vlast. Neke oblasti u Srbiji su pružale jož dugo pružale otpor Osmanlijama trudeći se da sačuvaju svoju nezavisnost. Jedno od takvih naselja bila je i Sokobanja koja nije bila pokorena joÅ” devet godina nakon kosovskog boja, da bi 1398. ipak potpala pod tursku vlast koja će potrajati vekovima.

U period nakon bitke na Kosovu do osvajanja Sokobanje, ovde su utočiÅ”te od Turaka pronaÅ”li i Jermeni koji su 1392. godine sagradili manastir Jermenčić. Postoje dve verzije o tome kako su se Jermeni doÅ”li i podigli ovaj manastir posvećen arhangelima Gavrilu i Mihailu. Po prvoj, oni su bili pripadnici vazalne turske vojske koji su morali da učestvuju u kosovskom boju, da bi se kasnije odmetnuli od Turaka. Po drugoj, to su bili monasi iz Jermenije koji su u begu od turske vojske doÅ”li do naÅ”ih krajeve i pronaÅ”li ovde svoje utočiÅ”te. Ovaj manastir dugo nije bio poznat Å”iroj javnosti budući da su Turci osvojivÅ”i Sokobanju proterali kaluđere a manastir spalili i opljačkali.

Od pisanih istorijskih izvora gde se decidno pominje istorija Sokobanje, od velikog značaja je biografija Konstantina Filozofa u kojoj on govori i o untraÅ”njim sukobima turske vlasti na ovim prostorima. TadaÅ”njem sultanu Musi, sinu Bajazita, suprotstavio se jedan od prvih turskih namesnika na ovom području, turski feudalac Hamza. Sukob između sultana i odmetnika se odvijao početkom XV veka i zavrÅ”en je Hamzinim porazom. Negde u ovom periodu doÅ”lo je i do restauracije rimskog kupatila i izgradnje turskog Amama.

Posebne upravne oblasti, sa sopstvenom sudskom i izvrÅ”nom vlaŔću, u Osmanskoj imperiji nazivane su kadilucima. Najveće upravne oblasti bile su sandžaci (danas bi ih nazvali pokrajinama). Oni su bili sastavljeni od viÅ”e kadiluka (regiona) koji su bili podeljeni na viÅ”e manjih oblasti ā€“ nahija (opÅ”tina). Činjenica da je Sokobanja izabrana za centar kadiluka govori o njenoj važnosti osmanskim vlastima.

Sobobanja je bila od značaja Osmanlijama ali i njihovim glavnim protivnicima na Balkanu, Austrijancima. Ona je potpala pod vlast Habzburske monarhije u dva navrata i oba puta su turske vlasti uspele da je vrate u okrilje svoje države. Turska prevlast na ovom području trebala je biti definitivno je potvrđena i učvrŔćena Požarevačkim mirom koji su turske vlasti sklopile sa Venecijom i Austrijom 1713. godine. Taj se mir ipak nije bio ispoÅ”tovan od strane Habzburgovaca koji su je već 1737. ponovo napali i osvojili. Njihov uspeh bio je kratkog daha jer su Osmanlije odmah odreagovale i ona se uskoro opet vratila pod okrilje Osmanskog carstva.

U to vreme, Sokobanja je bila naseljena većinskim delom turskim življem. Ono je činilo oko 85% od ukupnog broja stanovnika i bilo naseljeno u područjima, mahalama udaljenim od srpskog stanovniÅ”tva kod Vrela. Kao centar kadiluka Sokobanja je predstavljala veoma živo mesto sa razvijenom trgovinom, o čemu svedoče istorijski spisi poznatog turskog putopisce Evlije Čelebije.

Sokobanja je postala poznata tako da se za nju se čulo i u udaljenim područjima Osmanske imperije zbog impresivnih, mermernih, kupatila sa izvorima lekovite vode. Imala je veći broj uređenih kupaliÅ”ta pa je u nju svraćao veliki broj turista koji su često dolazili i iz veoma udaljenih krajeva.

Kada su Sokobanju po drugi put osvojili Habzburgovci 1737. godine njihov poznati general Å metaus bio je impresioniran svime Å”to je ovde video i doživeo a najviÅ”e načinom života, lekovitim vodama i čistoćom koja je bila na zavidnom nivou, pa je u svojim beleÅ”kama nazvao Sokobanju ā€ždražesnim mestomā€œ.

 

Ā 
U ratovima između Turske i Austrije, 1690. i 1737. godine, Banja je jedno kratko vreme podpala pod vlast austrijske vojske. Iz zapisa austrijskog oficira Franca Pokornog, saznaje se da je Banja razvijeno srediÅ”te i jedno od najvećih mesta tadaÅ”nje Istočne Srbije.
Ā 
Po izbijanju Prvog srpskog ustanka 1804. godine, narod sokobanjskog kraja uključuje se u borbu za oslobođenje od Turske vlasti. Sokobanja se tokom celog Srpsko-Turskog rata, ubraja u znamenita mesta ustanka. Kretanje Turske, vidinske vojske, sa 3000 vojnika i konjanika, u pravcu glavnine srpske vojske koja se nalazila u okolini Deligrada, izazvalo je bitku na Džvdžibari, naselje na teritoriji opÅ”tine Sokobanja koje se danas naziva Beli Potok, koa je zavrÅ”ena pobedom ustanika. Posle ove bitke koja se održala januara 1806. godine, poražena turska vojskaizvrÅ”ila je odmazdu nad stanovniÅ”tvom sokobanjskog kraja. Poraz turske vojske osigurao je i učvrstio ustaničku vlast u ovom kraju. Iz vremena I srpskog ustanka, poznata su imena ustanika iz ovog kraja: Nikole NiÅ”lije Popovića, Krste svrljiÅ”kog, Ilije Čolaka itd.
Ā 
Pad Srbije 1813. godine donosi ponovnu Tursku vlast nad ovim krajevima. Banjska nahija zajedno sa Timočkom i Negotinskom krajinom pripala je upravnoj vlasti vidiskog paÅ”e. StanovniÅ”tvo istočno srbijanskih naselja naÅ”lo se u žiži osvetničkog nasilja i nameta obnovljene turske vlasti. Težak i nesnosan život pod Turskom okupacijom doveo je do nezadovoljstva naroda koje do 27. aprila 1833. godine preraslo u oružanu pobunu banjskog kraja pod predvodniÅ”tvom Goluba Tomića iz JoÅ”anice. Turski živalj i seoske subaÅ”e sklonili su se u grad, spremajući se za odbranu i tražeći pomoć od vidinskog i niÅ”kog paÅ”e. U pomoć ustanicima stigla je srpska vojska. Posle presudne bitke koja se održala 3. maja 1833. godine turska vojska je kapitulirala i povukla se sa ovih prostora. Posle petovekovnog robovanja pod Turcima, Sokobanja, zajedno sa okolinom i celom Timočkom krajinom je oslobođena i naÅ”la se u sastavu srpske države.
Ā 
Budna istorijska proÅ”lost ovog kraja, imala je i odraza na sastav stanovniÅ”tva. Najveći broj stanovnika ovog prostora doselio se tek posle oslobođenja 1833. godine, i to u nekoliko metanastazićkih struja: Å”opsko-torlačko-zagorske, vardarsko-moravske, dinarske, timočko-braničevske i kosovsko-metohijske.
Ā 
Neposredno po oslobađanju počelo je organizovanje državne civilne vlasti i sudstva. U okviru banjske nahije, sa sediÅ”tem u Sokobanji, nalazile su se dve kapetanije: svrljiÅ”ka i banjska.
Ā 
Godine 1834. na području kapetanije banjske, bilo je 26 sela sa 725 kuća. Po nalogu kneza MiloÅ”a iste godine, izvrÅ”ena je opravka kupatila i donet plan banjskog prostora. Kasnije 1836. godine u Kneževini Srbiji doneta je nova administrativna podela, po kojoj se dolazi do obrazovanja dva okruga: aleksinački i gurgusovački. Tada Sokobanja gubi funkciju sediÅ”ta okruga i postaje samo glavno mesto banjskog sreza u okviru aleksinačkog okruga.

Ā 

Predlažemo vam da pogledate ove albume sa starim fotografijama:
Ā