Kulturno-istorijski spomenici

Srednjovekovni grad Sokograd izgrađen je na temeljima rimske tvrđave koja datira iz perioda između IV i VI veka. Spominje se u spisima iz doba Stevana Nemanje kao grad Sokolac, a kasnije i u biografiji despota Stefana Lazarevića. Razoren je 1413 god., u borbama za turski presto, između Bajazitovog sina sultana Muse (u narodnim pesmama poznat kao Musa Kesedžija) i odmetnika Hamuz bega. Nalazi se na 2 km istočno od centra Sokobanje, na steni iznad kanjona reke Moravice.

Vrmdžanski grad - na krečnjackom rtu, u dolini Pakleša, u blizini sela Vrmdža (12 km od Sokobanje), nalaze se zidine starog grada za koga meštani kažu da je “latinski”. Grad je iz rimskog doba i nastao je u periodu između IV i VI veka, najverovatnije u vreme vladavine cara Justinijana. Grad se kasnije pominje u XIV veku kao stanište vlastele. Razoren je u XV veku (1413.g).

Tursko kupatilo nalazi se u centralnom banjskom parku i datira iz XV veka. Izgradili su ga Turci na temeljima rimskih termi. Prvi put je obnovljeno u XIX veku (1834.g) za vreme vladavine kneza Miloša Obrenovića. Iz tog perioda datira i kneževa kada, koja je pod zaštitom države i predstavlja muzejsku vrednost.

Galerija-"Legat Miluna Mitrovića" otvorena je 28 juna 2001. god. na inicijativu sokobanjskog akademskog slikara Miluna Mitrovića, koji je tom prilikom Sokobanji poklonio oko 150 slika. Milun Mitrović je i jedan od osnivača umetničke kolonije "Sokograd", koja svake godine okuplja eminentne umetnike i obogaćuje zbirku galerije.

Zavičajni muzej je smešten u zgradi sagrađenoj u XIX veku, u moravskom stilu, i raspolaže eksponatima iz oblasti arheologije, etnologije i istorije. Ispred muzeja je uređen amfitetar koji se u letnjoj sezoni koristi za pozorišne predstave, književne večeri ili neke druge manifestacije.

Zavičajni muzej u Jošanici se nalazi u crkvenom dvorištu, u kome su smeštene crkve Sv. Dimitrija i Uspenja Presvete Bogorodice. Zgrada u kojoj je smešten muzej je nekadašnji crkveni konak, koji potiče iz XIX veka. Muzej poseduje eksponate iz oblasti istorije i etnologije i stavljen je pod zaštitu države.

Etno muzej u Vrmdži je otvoren na Uskrs 2010. god. i nalazi se u zgradi Parohijskog doma. Postoji stalna postavka narodnih nošnji, grnčarije, tkanina i alata. Eksponate su prikupili meštani sela Vrmdža, Mužinac i Trgovište. Posetioci mogu videti celokupan postupak izrade narodnih nošnji, na tradicionalan način.

Etno kutak Grudonjske vodenice nalazi se u naselju Gradašnica (2 km od centra) na istoimenoj rečici. U svom sastavu ima 2 vodenice, stare više od dva vekа. I pored toga što je sagrađena pre više od 200 godina, vodenica je zadržala svoju osnovnu funkciju a to je meljava žita. Velika vodenica je preuređena u etno-kuhinju gde svako od posetilaca može da, uz pomoć instruktora etnološke radionice „Etnos“, po tradicionalnoj recepturi pripremi jela sokobanjskog kraja. Druga manja vodenica će biti preuređena u radionicu starih zanata, gde će posetioci učiti osnove zaboravljenih zanata i biti u prilici da uz pomoć instruktora izrađuju suvenire. U dvorištu se nalazi mali amfiteatar u kome se održavaju različiti programi, vezani za istoriju i tradiciju sokobanjskog kraja.

Miloševa česma
Neposredno pored arheloškog lokaliteta Trebič nalazi se česma Knjaza Miloša Obrenovića. Podignuta je 1860. godine. Više puta je obnovljana, ali je ipak zadržala svoj autentični oblik. Zahvaljujući blagotvornoj sokobanjskoj lekovitoj vodi, Knjaz Miloš Obrenović je bitno popravio svoje zdravlje. Zato je dao nalog da se na ulazu u Banju izgradi spomen česma.

Kuća i česma Ljube Didića

Rodna kuća jednog od vođa Timočke bune, nalazi se u centru Sokobanje, u Dragovićevoj ulici, i stavljena je pod zaštitu države. Ljuba Didić je bio poznat kao izuzetni humanista i preduzimljiv čovek koji je dosta uticao na kulturni razvoj Sokobanje. U blizini kuće je i spomen-česma Ljubi Didiću koja je podignuta 1926. god.

Hajduk Veljkova česma

Hajduk Veljkova česma se nalazi na putu koji spaja poznata banjska izletišta „Vrelo“ i „Borići“. Posvećena je narodnom heroju Hajduk Veljku Petroviću, koji je u dva navrata, 1808. i 1810. god., oslobodio Banju od Turaka.

U znak sećanja na poznate ličnosti koje su posećivale Sokobanju postavljene su biste: Stevana Sremca - u Dragovićevoj ulici, preko puta kuće u kojoj je boravio, Branislava Nušića - ispred Organizacije za turizam, kulturu i sport Sokobanja, Isidore Sekulić - ispred Narodne biblioteke "Stevan Sremac" i Ive Andrića - ispred hotela Moravica. U centralnom parku je bista lokalnog partizanskog heroja Alekse Markišića.  

U centru Sokobanje, pored fontane, podignut je spomenik žrtvama Balkanskih ratova i Prvog Svetskog rata, a ispred OŠ "Mitropolit Mihajlo" nalazi se spomenik posvećen žrtvama Drugog Svetskog rata.

Crkve

Crkva Svetog Preobraženja Gospodnjeg u centru Sokobanje, izgrađena je 1892. godine, u srpsko-vizantijskom stilu. Gradili su je italijanski majstori, a pokretač radova i veliki donator bio je srpski mitropolit gospodin Mihailo, koji je po rođenju Sokobanjčanin. Mitropolit Mihajlo je rođen 19. avgusta 1826. god. na dan Sv. Preobraženja Gospodnjeg pa je po tome crkva i dobila ime. Crkva je osvećena aprila 1892. godine, na Uskrs. Tom svečanom činu prisustvovao je i ruski grof Todor Kotov, koji je crkvi darivao putir i dva jevanđelja. U porti crkve nalazi se bista mitropolita Mihajla.

Crkva posvećena Rođenju Presvete Bogorodice na Lepteriji (1,5 km od centra Sokobanje), izgrađena je 2001. g. na mestu srednjovekovne crkve, koju je u borbi za Sokograd porušio sultan Musa.

Crkva Uspenja Presvete Bogorodice u selu Jošanica (15 km od Sokobanje u pravcu Aleksinca), najstarija je crkva u Opštini i izgrađena je u XIV veku, mada prema nekim izvorima datira još iz XI veka, jer ima slična arhitektonska obeležja kao Petrova crkva iz Novog Pazara. Zidana je od kamena, bez kupole, sa prozorima u vidu puškarnica, raspoređenim na različitim visinama. Pored ove crkve nalazi se crkva posvećena Sv. Dimitriju koja je sagrađena 1899. g.
Muzej u Jošanici je smešten u zgradi nekadašnjeg crkvenog konaka, koji datira iz XI veka. Nalazi se pored crkve Uspenja Sv. Bogorodice sa kojom čini celinu stavljenu pod zaštitom države.

Crkva Sv. Arhangela Gavrila i Mihajla nalazi se na Ozrenu (8km od Sokobanje) i izgrađena je na crkvištu nekadašnjeg manastira Jermenčić. Manastir su 1392 god, sagradili kaluđeri Jermeni. U vreme velike seobe Srba kaluđeri su prebegli na Frušku Goru, a Turci su opljačkali i zapalili manastir. Crkvište je otkriveno u XIX veku. Poslednjih godina crkva se otvara samo na dan slave 26. jula, kada se okuplja veliki broj vernika i izletnika.

Crkva posvećena Sv. Velikomučenici Marini u naselju Gradašnica, izgrađena je 1928. god., na ruševinama nekadašnje srednjovekovne crkve, čiji su temelji otkriveni 1913. god. U vreme turske vladavine ovde se nalazio jedan od retkih pravoslavnih hramova na teritoriji Sokobanje. O tome svedoči sačuvani nadgrobni spomenik popadiji Petkani iz 1648. god.


Crkva posvećena Sv. Iliji, nalazi se u selu Vrelo, koje je udaljeno 12 km od Sokobanje u pravcu Knjaževca. Izgrađena je na inicijativu kneginje Perside Karađorđević sredinom XIX veka. Boraveći u Sokobanji kneginja je na dan Sv. Ilije otišla na izvor reke Moravice, gde se silan svet okupio oko jednog kamenog krsta. Videvši to, kneginja je dala poveći prilog, tačnije 18 dukata, kako bi se na tom mestu izgradila crkva.


Crkva Sv. Trojice nalazi se u Vrmdži na brdu Crkovcu. Izgrađena je početkom 19 veka, a u neposrednoj blizini nalazi se i crkveni konak. Pored zapadnog zida crkve nalazi se grob monaha Samuila, pa se pretpostavlja da je ovde postojao manastir u vreme turske vladavine. To potvrđuje i crkvište Kaluđer koje se nalazi 2-3 km severno od današnje crkve, kao i natpis na zvonu iz 1854. god. koji glasi: „Sije zvono manastiru Crkovcu pokloni Stanko Petrović, trgovac iz Šarbanovca, godine 1854.“ U crkvi se nalaze vredne ikone rađene na platnu kao i veći broj diptiha, manjeg formata, slikanih na drvetu.