Istorija

Sokobanja u dalekoj prošlosti

Najstariji tragovi naseljenosti ovog prostora otkriveni su na današnjem lokalitetu „Pećurski kamen“ - na dubini od 4 m u pećinskim sedimentima pronadjeni su tragovi neandertalskog čoveka. Pokretni materijal se sastojao od kamenih noževa i tragova ognjišta i njegova starost procenjena je kao epoha - 50 000 godina pre nove ere. Tragovi naseljenosti iz gornjeg paleolita pronađeni su na lokalitetu "Markova pećina" (nedaleko od Sokograda), u klisuri Moravice. Fosilni ostaci (ostaci pećinskog medveda), kao i tragovi materijalne kulture svedoče o životu čoveka na ovom prostoru u periodu poslednjeg ledenog doba, odnosno 12 000 godina pre nove ere. U doba neolita na tlu Sokobanje postojala je ljudska naseobina, o čemu svedoče naučna israživanja i arheološki nalazi na lokalitetu Trebič. U arheološkoj karti Srbije lokalitet Popovica, na desnoj obali reke Moravice u neposrednoj blizini Sokograda, je označen kao bronzano dobska gradina, odnosno naseobinska struktura u čijem podnožju se nalazi tumul (praistorijska grobnica sačinjena od nasipa zemlje) koja je impresivnih dimezija.
Putopisac Feliks Kanic tvrdi da je sama Sokobanja naselje rimskog porekla u kome je postojalo kupalište - balnea, od koje reči je nastalo prvobitno ime Banja. Ostaci antike na teritoriji opštine Sokobanja su mnogobrojni. Delovi posuđa, alata i nakita iz rimskog perioda pronađeni su na arheološkim nalazištima Sokograd i Trebič, a ostaci rimskih termi na mestu današnjeg Amama.

Sokobanja u vreme Turaka
Devet godina posle Kosovske bitke (1398 g.) u Sokobanju su stigli Turci. Banju pominje Konstantin Filozof u biografiji despota Stefana Lazarevića, a opisivali su je i Evlija Čelebija, turski geograf Hadži Kalfa, Vuk Karadžić, putopisac Feliks Kanic...Čuveni Amam, sagradjen na najpoznatijem sokobanjskom lekovitom izvoru, u to vreme (1663 g.) sokobanjsko javno lekovito kupatilo, prvi pominje turski putopisac Evlija Čelebija:
"Kupatilo je vrlo impozantno, u dobroj građevini, s kupolama pokrivenim olovom, sa šedrvanom i sobama za kupanje." Ima i posebno kupatilo "samo za žene, sa toplom vodom u koju se ne može ući, dok se prvo ne promeša sa hladnom vodom." U banju su tada dolazili gosti iz Turske i Male Azije. Imala je dve stotine kuća, pokrivenih drvetom, šest džamija, dva manja hana, dve turske osnovne škole i medresu-versku muslimansku školu."
Srpski živalj bio je nastanjen na potezu današnjeg Vrela - južni deo današnjeg centra varoši. 1737. godine austrijski general Šmetaus naziva Sokobanju „dražesnim mestom“ i još kaže:
" Ima jedan zamak koji je, kako izgleda, vrlo star. Ima kupatila za koja se priča da su divna... Ona su sagrađena od mermera i održavaju se sa puno čistoće. Ovamo Turci dolaze iz svih krajeva, pa čak i iz Azije." Šmeatus, takođe, navodi da su pre Turaka ovde na lečenje dolazili još rimski legionari, ratnici Vizantije i srednjevekovne velmože.
Prvi put od Turaka Sokobanju je oslobodio Hajduk Veljko Petrović (1808 g), nakratko je ponovo preuzimaju turci od 1809 - 1810., kada je Hajduk Veljko ponovo oslobadja i ovde ostaje do 1813. godine.

Sokobanja u vreme Knjaza Miloša
Nagli uspon Sokobanja je doživela nakon konačnog oslobodjenja od Turaka (1833.), dolaskom Knjaza Miloša Obrenovića u Banju. Po njegovom nalogu iste 1834. god. obnavlja se turski amam, sagradjen na temeljima rimskih termi. Knjaz je odmah pored Amama za muškarce dobio i svoju kadu koja je nakon nekoliko rekonstrukcija i danas u funkciji.
Uz Amam je sagradjen i konak knjaza Miloša koji je izmedju dva svetska rata porušen. Preko puta je izgradjena zgrada za potrebe administracije Kneževine Srbije, današnji Milošev konak koji je zadržao svoj autentični izgled. Knjaz šalje uzorke banjske vode na analizu u Beč i postavlja prvog banjskog lekara Leopolda Erliha koga Banjčani prekrštavaju u Đorđa Novakovića, ili samo dr Đoka Pokrštenjak.
8. juna (po starom kalendaru ) 1837. iz kancelarije Knjaza Miloša u Kragujevcu, napisan je uput zastavniku Lazareviću , koji se šalje u Banju radi upotrebe tople vode i na lečenje koje će sprovesti doktor Đorđe. Ovo je prvi zvanično upućen gost u Banju. Prema ovim podacima Sokobanja je mesto sa najdužom tradicijom razvoja banjskog turizma u Srbiji. Sokobanja je 2007. godine proslavila veliki jubilej, 170 godina organizovanog turizma.
Nakon imena Balnea, Banja, Banjica, Velika Banja, Aleksinačka Banja, Sokol Banja, 1859. godine dobija svoje konačno ime Sokobanja. Prisustvo knjaza u Sokobanju je dovelo otmen svet, a trgovci, imućniji ljudi i banjska elita, grade luksuzne vile za smeštaj banjskih gostiju. Sve do Drugog Svetskog rata, glavni gosti bili su pripadnici plemstva, književnici, glumci, slikari i dr. umetnici, boemi...
Od poznatih ličnosti koje su posećivale Sokobanju ističu se: Stevan Sremac (koji je i umro u Sokobanji 1906. g), Branislav Nušić, Isidora Sekulić, Ivo Andrić, Rodoljub Čolaković, Meša Selimović i Vasa Čubrilović. Naučnici i ljudi od ugleda bili su često vidjeni u banji izmedju Ozrena i Rtnja: Jovan Cvijić, Josif Pančić, Emilijan Josimović, prof Dragoljub Jovanović - učenik i saradnik Marije Kiri, koji se  bavio ispitivanjem lekovitosti banjskih termalnih izvora, Žanka Stokić i drugi.

Zadužbine mitropolita srpskog gospodina Mihaila
Krajem XIX veka rodnom sokobanjskom kraju počeo je sve češće da se vraća Miloje Jovanović, znameniti Mitropolit Srbije gospodin Mihailo. On 1894. godine podiže u Sokobanji veliku školu i crkvu. Izloživši svoju ideju tadašnjim banjskim intelektualcima, naredne godine osniva "Društvo za unapređenje i ulepšavanje Sokobanje i okoline". Društvo preduzima veliki broj aktivnosti na ispunjenju postavljenih ciljeva. "Zašto da iznosimo teško stečeni novac iz zemlje, kad imamo takovu banju ovde", govorio je Mitropolit.
Lekovitost sokobanjskih voda zvanično je i naučno ustanovio 1908. godine prof Marko Leko, a potvrdio 1932. prof Dragoljub Jovanović, saradnik čuvene Marije Kiri.
Zapaženu ulogu u tadašnjoj sokobanjskoj kulturi imaju pevačko društvo, Učiteljsko udruženje, Zanatska ženska škola...

Sokobanja između dva svetska rata
Nakon Prvog svetskog rata, Sokobanja menja svoj izgled, buja kulturni život, dolaze poznati, glumci, političari i pisci... Između dva svetska rata izgrađen je prvi savremeni hotel u Sokobanji- Hotel „Evropa“. Izgrađene su brojne vile, vodovod, izvršena elektrifikacija, uređeni su parkovi i izletišta. Najposećenije izletište i mesto okupljanja intelektualne elite u ovom periodu bilo je „Vrelo“, sa prelepim parkom i jezercetom za vožnju čamcima. Intenzivan razvoj Sokobanje zaustavlja Drugi svetski rat.

Sokobanja danas
Nakon Drugog svetskog rata, Sokobanja ponovo doživljava svoj procvat. Izgradjen je prvi stadion, adaptiraju se stari i grade novi, moderni hoteli velikih kapaciteta sa pratećim sadržajima, i veliki zdravstveni objekti kao osnova razvoja zdravstvenog turizma. Sokobanja svoj procvat doživljava ponovo sedamdesetih godina, a početkom osamdesetih ostvaruje rekordan turistički promet od preko 100.000 gostiju i milion noćenja. 1977. izgradjeno je veliko zdanje Specijalne bolnice Sokobanja sa 380 postelja. 1978. g. sokobanjski prirodni potencijali potpuno se zaokružuju izgradnjom akumulacije na reci Moravici, odnosno Bovanskog jezera. Iste godine Sokobanja dobija i svoju radio stanicu, a 1997 g. i TV stanicu.
Danas je Sokobanja jedno od najposećenijih turističkih mesta u Srbiji. Strategijom Vlade republike Srbije 2006. okarakterisana je srpskom banjom sa najviše potencijala i jednom od sedam najatraktivnijih turističkih destinacija u Srbiji. Izvanredna prirodna bogatstva, bogata kulturno - istorijska baština, tradicija, gostoljubivost i temperament meštana, uz veoma interesantne programe i nove sadržaje, u kojima turisti mogu da uživaju samo u ovoj banji, pretvorili su Sokobanju u najatraktivniju i najposećeniju srpsku turističku pozornicu. Sokobanja, kao turističko mesto sa dugom tradicijom ali i sa mnogobrojnim novinama u svojoj turističkoj ponudi, pruža svojim posetiocima intenzivan i nezaboravan doživljaj nudeći im "Novi stil života".